Brak uziemienia w mieszkaniu poznasz po gniazdkach bez bolca albo po bolcu, do którego nic nie dochodzi, jeszcze zanim zadzwonisz do elektryka. Realne ryzyko to obudowa urządzenia pod napięciem, o czym nic Cię nie ostrzeże, dopóki ktoś jej nie dotknie.
Po czym poznać brak uziemienia bez rozkręcania
Brak uziemienia widać już przy samych gniazdkach, bez rozkręcania czegokolwiek. Kilka sygnałów sprawdzam jako pierwsze:
- gniazdka bez bolca pośrodku, czyli klasyczna instalacja dwużyłowa sprzed dekad,
- gniazdka z bolcem założone przy remoncie na starą, dwużyłową instalację, gdzie bolec fizycznie jest, ale nic do niego nie dochodzi,
- budynek sprzed lat 90. bez śladu wymiany instalacji od czasu budowy,
- mrowienie przy dotknięciu metalowej obudowy pralki, lodówki czy komputera, nawet lekkie i przelotne.
Sam wygląd gniazdka z bolcem niczego nie gwarantuje. Ktoś mógł wymienić osprzęt na nowszy, zostawiając za ścianką dokładnie tę samą, dwużyłową instalację co wcześniej. Zdarza się to najczęściej przy odświeżaniu mieszkania pod wynajem albo pod sprzedaż, gdzie liczy się wygląd, a nikt nie zagląda za ramkę. Wątpliwość rozstrzyga dopiero pomiar.
Instalacja dwużyłowa i dawne „zerowanie“
Instalacja dwużyłowa ma tylko fazę i przewód neutralny, bez osobnego przewodu ochronnego. Dawniej stosowano tak zwane zerowanie, czyli mostek między bolcem uziemiającym a przewodem neutralnym prosto w gniazdku, po to żeby metalowe obudowy miały gdzie odprowadzić prąd w razie uszkodzenia.
W czasach, gdy to rozwiązanie projektowano, wydawało się rozsądnym kompromisem, bo przewód neutralny rzadko ulegał przerwie. Dziś w nowych i przebudowywanych instalacjach zerowanie jest niedopuszczalne, z jednego powodu. Przy przerwie w przewodzie neutralnym pełne napięcie sieci pojawia się na obudowach wszystkich podłączonych urządzeń naraz, czyli dokładnie tam, gdzie miało go w ogóle nie być. Zamiast jednego zagrożonego gniazdka masz wtedy zagrożone całe mieszkanie naraz.
Co faktycznie grozi
Przy uszkodzeniu izolacji wewnątrz urządzenia obudowa zostaje pod napięciem, a zabezpieczenie nadprądowe tego nie widzi, bo prąd płynący przez obudowę do człowieka jest zbyt mały, żeby je uruchomić. Bez różnicówki nic wtedy nie odetnie zasilania, dopóki ktoś tej obudowy nie dotknie. W łazience i kuchni ryzyko rośnie najbardziej, bo do metalowych obudów dochodzi wilgoć i mokre dłonie, a to właśnie tam stoi najwięcej sprzętu z metalową obudową.
Nie każde urządzenie w mieszkaniu tego dotyczy. Sprzęt w drugiej klasie ochronności, z podwójną izolacją i płaską wtyczką bez styku ochronnego, bolca nie potrzebuje: ładowarki, telewizory, lampki. Pralka, zmywarka, lodówka, piekarnik, komputer stacjonarny i czajnik, czyli sprzęt z metalową obudową podłączony na stałe albo używany codziennie, bolca potrzebują.
To nie powód do paniki. Tysiące mieszkań w Łodzi działa tak od dekad i większość dni mija bez żadnego incydentu. Ryzyko rośnie razem z liczbą urządzeń w metalowych obudowach, jakie kupujesz na przestrzeni lat, a każdy remont kuchni albo łazienki to naturalny moment, żeby to zmienić, zamiast dokładać kolejne urządzenie do starej instalacji.
Różnicówka nie zastępuje uziemienia
Wyłącznik różnicowoprądowy 30 mA poprawia bezpieczeństwo nawet w instalacji dwużyłowej, ale nie zastępuje przewodu ochronnego. Różnicówka wyłącza zasilanie, gdy wykryje upływ prądu, czyli sytuację, w której prąd wraca inną drogą niż powinien, na przykład przez ciało człowieka. W wielu sytuacjach zadziała szybciej, niż ktokolwiek zdąży dotknąć obudowy przez dłuższą chwilę.
To jednak osobne zabezpieczenie, nie substytut przewodu ochronnego, który po prostu w gniazdku dalej nie istnieje. Różnicówka reaguje na skutek, przewód ochronny miał w ogóle nie dopuścić do tego, żeby obudowa znalazła się pod napięciem. Oba elementy działają razem, nie zamiast siebie. Dlaczego różnicówka czasem wybija bez wyraźnego powodu, opisałem we wpisie o przyczynach wybijania różnicówki.
Jak to sprawdzić naprawdę
Próbnik i tester z marketu nie rozstrzygają, czy bolec w gniazdku naprawdę chroni. Pokazują tylko, że w gniazdku jest napięcie na fazie, a nie to, czy przewód ochronny rzeczywiście prowadzi nieprzerwaną drogą do rozdzielnicy i dalej do uziomu budynku. Zielona albo czerwona lampka na takim testerze nie mówi nic o jakości tego połączenia.
Rozstrzyga pomiar ciągłości przewodu ochronnego i impedancji pętli zwarcia, czyli dokładnie to, co sprawdzam przy pomiarach elektrycznych. Dopiero taki pomiar daje pewność, a nie domysł na podstawie wyglądu gniazdka czy koloru lampki. Robię to miernikiem z aktualnym świadectwem sprawdzenia, na wyłączonej i załączonej instalacji, i zapisuję konkretne wartości w protokole, a nie samo „jest“ albo „nie ma“.
Jak się to naprawia
Naprawa to nowe obwody trójżyłowe prowadzone od rozdzielnicy, a nie dostawianie bolca do istniejącego okablowania. Zwykle robię to etapami: kuchnia i łazienka najpierw, bo tam jest najwięcej sprzętu z metalową obudową i najwyższa wilgotność, reszta mieszkania w kolejnym etapie. Jak ograniczyć przy tym kucie ścian, opisałem we wpisie o wymianie instalacji bez kucia.
W bloku dochodzi do tego rozdział przewodu PEN na osobny przewód ochronny i neutralny w rozdzielnicy, co wymaga WLZ o odpowiednim przekroju oraz uzgodnienia z zarządcą budynku, bo WLZ jest częścią wspólną. Bez sprawnego WLZ sama nowa instalacja w mieszkaniu nie ma z czego czerpać przewodu ochronnego.
Całość uzupełniają różnicówki dobrane do nowego podziału na obwody. Bez tych trzech elementów naraz, czyli nowego przewodu, sprawnego WLZ i różnicówki, same nowe gniazdka z bolcem niczego nie dają, bo bolec bez podłączonego przewodu ochronnego jest tylko ozdobą na ścianie.
Rozmowę z zarządcą albo wspólnotą w sprawie WLZ wolę zaczynać razem z klientem, zanim ustalimy termin prac w mieszkaniu. Sam WLZ leży poza moim zakresem, ale znajomość jego stanu decyduje o tym, czy nowa instalacja w mieszkaniu w ogóle ma z czego czerpać przewód ochronny, więc pomijanie tego kroku kończy się przeróbką po fakcie.
Czego nie robić
Nie uziemiaj niczego do rury wodnej, kaloryfera ani gazowej, nawet jako prowizorkę na czas oczekiwania na remont. Rury bywają dziś w dużej części z tworzywa, więc taki „uziom“ może po prostu nie działać, ale gorszy scenariusz jest inny. Jeśli fragment instalacji wodnej w budynku jest metalowy, napięcie wyniesione w ten sposób z uszkodzonego urządzenia rozchodzi się po całej instalacji wodnej i zagraża także sąsiadom podłączonym do tej samej sieci, nie tylko Tobie.
Brak uziemienia? Zacznijmy od rozmowy
Po telefonie i kilku pytaniach o wiek budynku oraz objawy zwykle wiem, czy trzeba jechać na oględziny, czy sprawa jest prostsza, niż się wydaje. Robię modernizację instalacji elektrycznej z nowymi obwodami trójżyłowymi, całościowo albo etapami, zależnie od tego, co w Twoim mieszkaniu najpierw wymaga zabezpieczenia.